Uticaj stranog faktora i različitih aktera koji ciljano koriste krizne i posebno senzibilne društveno-političke situacije kako bi proizveli unutrašnju nestabilnost sve je izraženiji u savremenom političko-bezbjednosnom kontekstu Crne Gore. Te aktivnosti predstavljaju dio šire strategije čiji je dominantni cilj kompromitovanje institucionalnog kapaciteta države i njeno predstavljanje kao politički i bezbjednosno nespremne za članstvo u Evropskoj uniji. Stoga se strani akteri koriste svakom pogodnom prilikom da iniciraju krize i proizvedu destabilizaciju.Istovremeno, analizirajući reakcije nadležnih institucija, njihovu pasivnost ili neodlučnost, testiraju otpornost sistema i planiraju intenzivnije i sofisticiranije oblike hibridnog djelovanja usmjerene ka dugoročnom potkopavanju bezbjednosne i političke stabilnosti države.
Strani akteri se koriste vanrednim okolnostima ne samo za produbljivanje kriza već za provjeru institucionalnog odgovora države. Reakcije i inertnost institucija u takvim situacijama omogućavaju stranim službama uvid u slabosti sistema i lakše planiranje budućih operacija. Ilustrativni primjeri takvog djelovanja su podizanje spomenika ratnom zločincu Pavlu Đurišiću u Beranama, incident na Zabjelu (nakon kojeg je uslijedila obustava bezviznog režima sa Turskom) i protesti građana zbog početka radova naizgradnji kolektora za prečišćavanje otpadnih voda u Botunu. Sve pomenuto ukazuje na obrazac djelovanja u kojem se unutrašnje slabosti i društvene podjele koriste kao poluga za ostvarivanje spoljno-političkih interesa, uz direktno podrivanje evropskog puta Crne Gore.
Ključni instrumenti stranog djelovanja ogledaju se u širenju dezinformacija putem političkih i medijskih kanala i (zlo)upotrebe Srpske pravoslavne crkve. U slučajevima postavljanja spomenika Pavlu Đurišiću i napada stranih državljana na grupu građana na Zabjelu prethodile su aktivnosti prosrpskih faktora, čime su stvoreni informacioni uslovi za nasilje.
Postavljanju spomenika Pavlu Đurišiću u avgustu 2025. godine prethodile su aktivnosti sveštenstva SPC. Oni su u maju iste godine veličali njegov lik i djelo, a u junu organizovali parastos Prvoj i Drugoj durmitorskoj četničkoj brigadi. I pored činjenice da je javnost bila upoznata sa namjerama SPC i prosrpskih struktura vezanim za postavljanje spomenika, reakcija institucija nije bila adekvatna. Uslijedilo je saopštenje Nove srpske demokratije (NSD) u kojem se navodi da je hapšenje Vujadina Dobrašinovića, na čijem je posjedu postavljen spomenik, nezakonito. Takođe, saopštenje poslanika NSD Velimira Đokovića i odbornika NSD u Skupštini glavnog grada Mitra Šušića da je pokretanje optužnog prijedloga protiv Mitropolita SPC Metodija politički motivisan čin na liniji je kontinuiranog hibridnog djelovanja tih formacija. Napad na novinare koji se desio tokom postavljanja spomenika nije adekvatno sankcionisan, a oslobađajuće presude izrečene napadačima potvrđuju da institucije nemaju adekvatne mehanizme u borbi protiv stranog malignog uticaja.
Identičan obrazac djelovanja ponovio se prije i nakon incidenta sa stranim državljanima u naselju Zabjelo u Podgorici, u kojem je povrijeđen crnogorski državljanin. Prosrpske medijske i političke strukture kreirale su prethodno narativ o Crnoj Gori koju okupraju Turci, te da se u Crnoj Gori nalazi 100.000 Turaka. Analogno događaju u Beranama, NSD je izdala saopštenje u kojem zahtijevaju odlučnu reakciju institucija. Uslijedila je hitna odluka Vlade o zabrani bezviznog režima sa republikom Turskom. Ishitren odgovor Vlade i konstituenata vlasti podstakao je ekstremno desničarske strukture i pravoslavna bratstva da organizuju ulične patrole. Te grupacije su dva dana nakon incidenta na Zabjelu širile vjersku i nacionalnu mržnju, uzvikujući antiturske i antiislamske poruke ulicama Glavnog grada i uništavajući imovinu turskih državljana. I u tom slučaju reakcija institucija nije bila adekvatna, a po navodima Uprave policije prekršajno su procesuirane dvije osobe iz uličnih patrola.
I pripreme za početak izgradnje kolektora za prečišćavanje otpadnih voda u Botunu pratile su brojne dezinformacije stranih aktera, ali i nedostatak strateške komunikacije crnogorske Vlade i predstavnika lokalnih vlasti sa građanima tog zetskog naselja. Prosrpski akteri plasirali su tendenciozne narative u cilju sprječavanja izgradnje postrojenja, a prije svih predstavnici Demokratske narodne partije. Svojim istupima u javnosti, podsticali su sumnju, strah i nepovjerenje stanovništa i time destabilizaciju narativima o ekološkom genocidu u Botunu analognom sa Černobilom. Direktna posljedica takvog djelovanja, podstaknuta objavama portala Borba, Alo.me i IN4s bile su blokade saobraćajnica u Zeti i Podgorici. Paralelno, institucije sistema i Vlada su prepustile komunikaciju o tom strateškom pitanju delegaciji EU u Podgorici., zbog čega je ambasador EU u Crnoj Gori bio primarna meta dezinformacija i malignih narativa.
U svim slučajevima, bilo da se radi o domaćoj ili spolja indukovanoj krizi, strani uticaj ima za cilj društvenu, političku i bezbjednosnu destabilizaciju radi zaustavljanja Crne Gore na putu EU integracija. S druge strane, slab i neadekvatan odgovor bezbjednosnog sektora, uz kontinuirano podilaženje prosrpskim strukturama, direktno doprinosi stvaranju uslova za djelovanje stranih aktera i buduće destabilizujuće krize. Uočava se i matrica kada su prosrpski protagonisti događaja da je politički i institucionalni odgovor kontrolisan.
Blokada graničnih prelaza
Krajem januara 2026. godine kamionski prevoznici iz zemalja Zapadnog Balkana: Srbije, Bosne i Hercegovine, Crne Gore i Sjeverne Makedonije blokirali su teretne granične prelaze prema zemljama Šengena zbog pravila EU koja im ugrožavaju rad. Razlog protesta bilo je ograničavanje trajanja boravka profesionalnih vozača u zemljama Šengena na najviše 90 dana u periodu od šest meseci. Činjenicu da novi propis stvara objektivne probleme prevoznicima i kompanijama pojedini akteri zloupotrebljavaju kako bi izazvali destabilizaciju društveno-političkih prilika u regionu. U tom kontekstu indikativna je sinhronizacija predstavnika srpske i makedonske Vlade. Predsjednik Privredne komore Srbije Marko Čadež podržao je blokade prevoznika i optužio EU da ekonomije Zapadnog Balkana zbog birokratskih procedura trpe štetu od oko 100 miliona eura dnevno. Najglasniji zagovornik blokada je vicepremijer Sjeverne Makedonije i ministar transporta Aleksandar Nikoloski, koji je dao snažnu podršku blokadama graničnih prelaza. Član je stranke VMRO DPMNE, koja je od dolaska na vlast učvrstila veze sa Srpskom naprednom strankom Aleksandra Vučića i u više navrata promovisala ideju Otvorenog Balkana (Open Balkan). U septembru 2025. srpska Alta Banka je ušla na finansijsko tržište Makednonije kupovinom Stopankse Banke.
Političko djelovanje Aleksandra Nikoloskog u posljednjem periodu sve češće se dovodi u vezu sa širim mrežama političkog i obavještajnog uticaja koje prevazilaze okvire unutrašnje politike Sjeverne Makedonije. Njegovi stavovi i inicijative podudaraju se sa porukama koje dolaze iz političkih centara u Beogradu, ali i sa narativima prisutnim u pojedinim ruskim političkim krugovima.
Evidentno je da strani akteri zloupotrebljavaju objektivnu problematiku transportnih prevoznika pokušavajući da prodube krizu. Slično kao prilikom postavljanja spomenika u Zaostru (Berane), incidenta sa migrantima na Zabjelu (Podgorica) i kolektora u Botunu (Zeta), strani akteri pokušavaju izazvati i produbiti destabilizaciju.
Gruzijski scenario
Sagledavajući aktuleni društveno-politički kontekst Crne Gore i Gruzije moguće je povući paralele u kontekstu demokratskih i bezbjednosnih procesa. Promjenom vlasti u Gruziji 2012. godine okončana je vladavina Mihaila Sakašvilija, koja je u dva mandata trajala od 2004. godine. Stranku Gruzijski san je kao politički projekat utemeljio milijarder Bidzina Ivanišvili početkom 2012. godine. On je iskoristio vlastitu finansijsku moć kako bi okupio široku koaliciju stranaka i grupacija koje su se protivile tadašnjoj vlasti. Ključni narativ Gruzijskog sna bio je kritika autoritarnih tendencija i zloupotreba vlasti pod Sakašvilijevom administracijom. Isticali su da će donijeti više pravde, ravnomjerniju raspodjelu ekonomskih dobara i veće poštovanje ljudskih prava.
Dva vektora djelovanja heterogene koalicije okupljene oko Gruzijskog sna bazirala su se na optužbama za korupciju, represiju režima i kriminalne aktivnosti tokom vladavine Sakašvilija. U dokumentu o osnivanju koalicije okupljene oko Gruzijskog sna iz 2011. godine navedeno je da u buduće niko neće imati pravo da podredi državne interese privatnim. U periodu od 2012. do 2026. Gruzijski san je postepeno izgrađivao anti-evropsku državu pod plaštom borbe protiv organizovanog kriminala. U 2015. godini donešen je novi zakon o bezbjednosnim službama koji je omogućio da lojalni kadrovi Bidzine Ivanišvilija dobiju najznačajnije pozicije u sektoru bezbjednosti. Izgovor za promjenu utemeljen je u narativu o borbi protiv korupcije koju je ostavio bivši režim. Kulminacija autoritarnih procesa u Gruziji je uvođenje Zakona o stranim agentima, prema kojem su nevladine organizacije dužne da se registruju kao agenti stranog uticaja u državi.
Procesi koji se danas dešavaju u Crnoj Gori zabrinjavajuće podsjećaju na put kojim je Gruzija krenula nakon dolaska Gruzijskog sna na vlast 2012. godine. Ta stranka je svoju antidemokratsku agendu sprovodila postepeno i uvijek pod plaštom reformi i borbe protiv korupcije i organizovanog kriminala. Gruzijska reforma sektora bezbjednosti u periodu od 2012-2015. godine implementirana je forsiranjem narativa o depolitizaciji. Crna Gora danas slijedi sličan obrazac. Izmjene zakonodavstva u bezbjednosnom sektoru pokrenule su raspravu o granicama državnih ovlašćenja i zaštiti građanskih sloboda.
Testiranja sistema
Analizirani obrasci djelovanja ukazuju na postojanje koordinisanog i dugoročno strukturiranog hibridnog djelovanja usmjerenog protiv institucionalne stabilnosti i evropske perspektive Crne Gore. Uočeni incidenti i društveno-političke krize čine elemente operativno sinhronizovanih aktivnosti u kojima se sistematski koriste unutrašnje slabosti, identitetske podjele i nedostatak strateške komunikacije državnih organa kao ključne tačke pritiska. Dostupni indikatori ukazuju da strani političko-obavještajni centri primjenjuju metodologiju testiranja sistema kroz iniciranje ili eksploataciju kriznih situacija manjeg i srednjeg intenziteta. Glavni cilj je mapiranja operativnih kapaciteta, lanaca odlučivanja i brzine reakcije bezbjednosnog sektora. Na osnovu tako prikupljenih saznanja, obavlja se adaptacija taktika i planiranje složenijih operacija koje imaju potencijal da proizvedu dublje političke i bezbjednosne poremećaje.
Posebno zabrinjava uočena selektivnost i neujednačenost institucionalnog odgovora, koja ukazuje na moguću infiltraciju političkog uticaja u procese odlučivanja. Takav obrazac značajno kompromituje kredibilitet institucija, smanjuje njihovu odvraćajuću funkciju i generiše percepciju slabosti sistema, što predstavlja ključni preduslov za eskalaciju hibridnih prijetnji.
Analiza regionalnog konteksta dodatno potvrđuje postojanje šire mreže političko-ekonomskih i bezbjednosnih veza koje prevazilaze nacionalne okvire i djeluju u pravcu usklađivanja narativa i aktivnosti. Ovaj model djelovanja pokazuje visoku kompatibilnost sa interesima trećih strana koje imaju strateški cilj usporavanja ili zaustavljanja evroatlantskih integracija Zapadnog Balkana.
Komparativna analiza sa slučajem Gruzije ukazuje na postojanje obrasca postepene erozije institucija, gdje se kroz formalno reformske procese i narative o borbi protiv korupcije vrši koncentracija kontrole nad bezbjednosnim sektorom, uz paralelno sužavanje prostora za demokratsko djelovanje.
Ukoliko se ne uspostavi jedinstven, brz i operativno autonoman institucionalni odgovor, uz jasno razdvajanje političkog uticaja od profesionalnog djelovanja institucija, postoji visok rizik da će Crna Gora ući u fazu predizborne političke nestabilnosti sa elementima ograničenog suvereniteta odlučivanja.